Hamur’un doğusuna doğru ilerleyip Karlıca Köyü çevresine ulaşıldığında arazi yavaş yavaş sertleşiyor. Tepeler belirginleşiyor, kayalıklar dikleşiyor. Tam bu coğrafyanın içinde, üç tarafı uçurumlarla çevrili yüksek bir kaya kütlesinin üzerinde eski bir kale yükseliyor.

Bugün daha çok Şoşik Kalesi adıyla bilinen Karlıca Kalesi, Ağrı’daki tarihi yapılardan biri olmasına rağmen İshak Paşa Sarayı ya da Doğubayazıt’taki kaleler kadar tanınmıyor.

Oysa buradaki hikaye oldukça eski.

Kalenin ilk olarak ne zaman kurulduğu kesin biçimde bilinmiyor. Bir dönem Akkoyunlularla ilişkilendirilmiş, Evliya Çelebi de yapıyı kendi anlatısında bu döneme bağlamış. Daha sonra yapılan arkeolojik değerlendirmeler ise kayalıkların üzerindeki bazı ayrıntıların çok daha eskiye, Urartu dönemine kadar uzanabileceğini gösteriyor.

Kısacası Şoşik Kalesi yalnız bir Orta Çağ yapısı değil. Aynı kayanın üzerinde farklı dönemlerin izleri bulunuyor.

Şoşik adı nereden geliyor?

Kale, Hamur ilçesine bağlı Karlıca Köyü sınırları içerisinde bulunuyor. Karlıca’nın eski adı Şoşik olduğu için yapı kaynaklarda Şoşik Kalesi, Karlıca Kalesi veya Karlıca Şoşik Kalesi şeklinde geçebiliyor.

Kültür envanterinde kalenin adını, Aladağ’ın uzantılarından biri olan Şoşik Dağı’ndan aldığı belirtiliyor.

Yer seçimi tesadüf değil.

Kale köye hakim yüksek bir kayalığın üzerine kurulmuş. Üç tarafının uçurumlarla çevrili olması, burayı doğal olarak savunulması oldukça güç bir noktaya dönüştürüyor. Dağın kendisi surların bir bölümünün görevini üstlenmiş gibi.

Bugün yapıya aşağıdan bakıldığında da ilk hissedilen şey bu. Kale yalnız yüksek bir tepenin üzerinde değil; ulaşılması zor olacak şekilde seçilmiş sarp bir noktada.

Kalenin geçmişi Urartulara kadar gidiyor olabilir

Şoşik Kalesi’nin yapım tarihini kesin olarak veren bir kitabe bulunmuyor. Yapıyı yaptıran kişinin adı da bilinmiyor.

Bu yüzden kalenin yaşı uzun süre daha çok mimari özellikler ve tarihi anlatılar üzerinden değerlendirilmiş.

Kültür envanterindeki incelemeler burada önemli bir ayrıntıya dikkat çekiyor.

İç kalenin güneyindeki kayalık bölümde, kayaların kesilmesiyle oluşturulmuş üç basamaklı merdivenler ve kaya çanakları bulunuyor. Benzer uygulamalara Doğu Anadolu’daki Urartu kalelerinde rastlanması, Şoşik Kalesi’nin ilk kullanımının Urartu dönemine kadar uzanmış olabileceği ihtimalini güçlendiriyor.

Bu, bugün görülen bütün duvarların Urartular tarafından yapıldığı anlamına gelmiyor.

Tam tersine, kalenin bugünkü mimari görünümünün önemli bölümü Orta Çağ özellikleri taşıyor. Muhtemelen aynı stratejik nokta farklı dönemlerde kullanıldı, onarıldı ve yeniden biçimlendirildi.

Doğu Anadolu’daki eski kalelerde sık rastlanan bir durum bu. Savunma için son derece uygun bir kaya yüzlerce yıl boyunca terk edilmiyor; yeni gelen güç mevcut yapıyı kullanıyor veya üzerine kendi yapılarını ekliyor.

Şoşik de böyle okunması gereken yerlerden biri.

Evliya Çelebi’nin anlattığı Şoşik Kalesi

17. yüzyılda bölgeyi gezen Evliya Çelebi de Şoşik Kalesi’nden söz ediyor.

Seyahatname’de kaleyi yalçın bir kayanın üzerindeki dört köşeli yapı olarak tarif ediyor ve Uzun Hasan’ın oğlu Ziyaüddin tarafından yaptırıldığını aktarıyor.

Burada küçük ama önemli bir tarih problemi bulunuyor.

Uzun Hasan’ın bilinen çocukları arasında Ziyaüddin isminde bir oğul bulunmadığı için bu anlatının doğrudan tarihsel gerçeklik olarak kabul edilmesi mümkün değil. Evliya Çelebi’nin aktardığı bilgi, kalenin Akkoyunlu dönemiyle ilişkilendirildiğini göstermesi açısından değerli; fakat yapının kesin yaptıranı konusunda yeterli kanıt oluşturmuyor.

Ağrı’daki resmi yerel kaynaklarda da kalenin Akkoyunlulardan kalmış olabileceği yönündeki eski görüşe yer veriliyor.

Arkeolojik izler ise hikayeyi çok daha geriye götürüyor.

Belki de Şoşik Kalesi’ni ilginç yapan şey tam olarak burada başlıyor: tek bir hükümdarın yaptırdığı ve tarihi kesin bilinen bir kale yerine, yüzyıllar boyunca kullanılan bir savunma alanıyla karşı karşıyayız.

Kalenin içinde bugün neler kaldı?

Şoşik Kalesi tamamen ortadan kalkmış bir yapı değil.

Kalenin merkezinde geniş bir alan bulunuyor. Yan taraflarda yer alan yapılardan iki büyük odanın günümüze kadar ayakta kaldığı belirtiliyor. Eski hamam bölümü de tanımlanabilen yapılardan biri.

Daha şaşırtıcı ayrıntılar aşağıda.

Kaleden aşağıya doğru inen merdivenlerin ve gizli geçitlerin bulunduğu aktarılıyor. Kalenin dibindeki sert kayalar içerisine oyulmuş Kör Kuyu ile zindan olarak tanımlanan bölümler de savunma kompleksinin parçaları arasında.

Aşağıdan kaleye ulaşmak için büyük blok taşlardan yapılmış merdivenler kullanılmış.

Doğu tarafta büyük bir su kulesinin, farklı yönlerde ise iki ayrı kule kalıntısının bulunduğuna ilişkin kayıtlar var. Kalenin alt kısmında ana yapıdan ayrı olarak inşa edilmiş bir ibadet alanı da bulunuyor.

Bunların tamamı Şoşik’in yalnız tepede birkaç duvardan oluşan küçük bir karakol olmadığını düşündürüyor.

Burada yaşam alanları, su sistemi, savunma bölümleri ve dini mekanlarıyla birlikte daha kapsamlı bir kale düzeni kurulmuş.

Taşları bile çevredeki kalelerden farklı

Şoşik Kalesi için yerel kaynaklarda tekrar edilen ilginç ayrıntılardan biri kullanılan taşlar.

Kale mimarisinde görülen taşların bölgede yaygın kullanılan malzemeden farklı olduğu, bazı taşların elips biçimli ve özel karakter taşıdığı belirtiliyor.

Duvarların ve köşe noktalarının araziye göre biçimlendirilmesi de yapıya alışılmış dikdörtgen kale görüntüsünden farklı bir karakter veriyor.

Güney cephede ve köşelerde dışarıya doğru uzanan çıkıntılar bulunuyor. Savunma sisteminin kayanın doğal şekline uydurulması, kaleyi uzaktan bakıldığında araziyle bütünleşmiş hale getiriyor.

Burada mimariyi kayadan ayırmak her yerde kolay değil.

Bazı duvar parçaları doğrudan doğal yüzeyin devamı gibi duruyor.

Kalenin karşısında bir de Kız Kalesi var

Şoşik çevresindeki tarihi alan yalnız ana kaleden ibaret değil.

Ana kalenin yaklaşık 2 kilometre doğusunda başka bir kale kalıntısı bulunuyor. Yerel anlatılarda buranın kale beyinin kızı için yaptırıldığı söylenmiş ve yapı Kız Kalesi adıyla anılmış.

Bu anlatının tarihsel olarak doğrulanmış bir belgeye dayandığını söylemek mümkün değil. Ancak ikinci kalenin varlığı kültür envanterinde de kayıtlı.

Daha da ilginci, çevrede yalnız kale yok.

Karlıca Köyü yakınlarında kaya yerleşimleri, tek odalı kaya mezarları ve bir tümülüs de bulunuyor. Tümülüsün İlk Tunç Çağı ile Erken Demir Çağı geleneği açısından değerlendirildiği ve birinci derece arkeolojik sit alanı olduğu belirtiliyor.

Bu bilgiler Şoşik çevresinin bir dönem yalnız askeri geçiş noktası olmadığını düşündürüyor.

Kalenin karşısındaki tepeler ve kayalıklar da eski yerleşim izleri taşıyor.

Hamur’dan Şoşik Kalesi’ne nasıl gidilir?

Karlıca Köyü, Hamur ilçe merkezinin doğusunda bulunuyor.

Hamur Kaymakamlığının kayıtlarında köyün ilçe merkezine yaklaşık 34 kilometre uzaklıkta olduğu belirtiliyor. Kültür envanterinde ise Karlıca Köyü’nün Ağrı şehir merkezine yaklaşık 20 kilometre mesafede olduğu bilgisi bulunuyor.

Bu iki mesafe farklı başlangıç noktalarını ifade ediyor.

Ağrı merkezden yola çıkan ziyaretçi ile Hamur ilçe merkezinden çıkan ziyaretçinin kullandığı güzergah ve yaklaşım yönü aynı olmayabiliyor.

Köye ulaştıktan sonra kale yüksek ve kayalık arazi üzerinde bulunuyor. Buradan sonrası klasik bir turistik tesis gezisi gibi düşünülmemeli.

Şoşik, düzeltilmiş yürüyüş yolları ve geniş ziyaretçi alanlarıyla hazırlanmış bir ören yeri görüntüsünde değil. Kaya yüzeyleri, dik eğimler ve uçurumlu bölümler var.

Kaleye çıkmayı planlayanların arazi şartlarına uygun ayakkabı kullanması ve özellikle kayalık kenarlarda dikkatli olması gerekiyor.

Yağışlı havalarda ya da kış aylarında bu zemin çok daha zor hale gelebilir.

Şoşik’e hangi dönemde gidilir?

Hamur ve çevresinde kış uzun ve sert geçebiliyor.

Kalenin açık arazi üzerindeki konumu düşünüldüğünde, ilkbaharın sonları ile sonbaharın ilk dönemleri ziyaret için daha rahat koşullar sunuyor. Yaz ayları da ulaşım açısından uygun; ancak açık ve gölgesiz alanlarda güneş etkisini hesaba katmak gerekiyor.

Kış manzarası oldukça farklı olabilir fakat kar ve buz, sarp kayalıklar üzerindeki hareketi ciddi biçimde zorlaştırır.

Buraya günün sonuna yakın gitmek yerine yeterli gün ışığı kalacak şekilde ulaşmak daha mantıklı.

Çünkü Şoşik, aracın yanından birkaç fotoğraf çekilip dönülecek bir kale değil.

Arazisini anlamak için biraz zaman gerekiyor.

Hamur’da Şoşik’ten sonra nereye gidilir?

Karlıca Kalesi, Hamur çevresindeki diğer tarihi yapılarla birlikte düşünüldüğünde daha güçlü bir gezi rotası ortaya çıkıyor.

İlçe merkezindeki Hamur Kümbeti, mimarisiyle kaleden tamamen farklı bir dönem ve kullanım biçimini gösteriyor.

Hamur Kalesi ise ilçe merkezine daha yakın başka bir savunma alanı. Şoşik ile aynı yapı değil ve ikisini birbirine karıştırmamak gerekiyor.

Zamanı olanlar Karlıca çevresindeki Kız Kalesi, kaya yerleşimleri ve arkeolojik alanlarla birlikte bölgeyi daha geniş biçimde inceleyebilir.

Aslında Hamur’un turizm açısından ilginç taraflarından biri burada.

İlçede çok büyük, tek bir anıt çevresinde kurulmuş turizm yapısı yok. Buna karşılık farklı tepelere ve yerleşimlere dağılmış küçük ama tarih açısından oldukça eski alanlar bulunuyor.

Şoşik Kalesi de bunların en güçlülerinden biri.

Ağrı’nın az bilinen kalelerinden biri

Karlıca Şoşik Kalesi’nin bugün geniş kitlelerce bilinmemesi, tarihinin zayıf olduğu anlamına gelmiyor.

Tam tersine.

Kayanın üzerinde Urartu dönemini düşündüren izler var. Orta Çağ mimarisi görülüyor. Akkoyunlu anlatıları var. Evliya Çelebi buradan söz etmiş. Kalenin içerisinde hamamdan su yapılarına, merdivenlerden zindana kadar farklı bölümlerin izleri bulunuyor.

Karşı tepelerde başka arkeolojik alanlar devam ediyor.

Belki burada eksik olan tarih değil, bu tarihin yeterince anlatılmamış olması.

Üç tarafı uçurumlarla çevrili o kayanın üzerine çıkıldığında neden yüzyıllar boyunca aynı noktanın bırakılmadığını anlamak zor değil.

Şoşik’in asıl hikayesi biraz da kayanın kendisinde.

Özet

Karlıca Şoşik Kalesi, Ağrı’nın Hamur ilçesine bağlı Karlıca Köyü’nde, üç tarafı uçurumlarla çevrili kayalık bir tepe üzerinde bulunuyor. İlk yapım tarihi kesin olarak bilinmese de kaya basamakları ve arkeolojik izler kalenin geçmişinin Urartu dönemine kadar uzanabileceğini gösteriyor. Bugünkü kalıntılar daha çok Orta Çağ özellikleri taşıyor. Kale içerisinde odalar, hamam, kaya içine oyulmuş bölümler, merdivenler, kule kalıntıları ve ibadet alanı bulunuyor. Yakın çevrede Kız Kalesi, kaya mezarları ve tümülüs gibi başka arkeolojik alanlar da var.

Sıkça Sorulan Sorular

Şoşik Kalesi ile Karlıca Kalesi aynı yer mi?

Evet. Karlıca Köyü’nün eski adı ve bölgede kullanılan Şoşik adı nedeniyle yapı hem Karlıca Kalesi hem de Şoşik Kalesi olarak biliniyor.

Karlıca Kalesi Urartu kalesi mi?

Kalenin ilk kuruluş tarihini kesinleştiren bir kitabe bulunmuyor. Ancak kaya basamakları, kaya çanakları ve konumu Urartu kaleleriyle benzerlik gösterdiği için ilk kullanımının Urartu dönemine kadar uzanması kuvvetli bir ihtimal olarak değerlendiriliyor. Günümüzde görülen kalıntıların önemli bölümü ise Orta Çağ özellikleri taşıyor.

Şoşik Kalesi Hamur’a kaç kilometre?

Hamur Kaymakamlığı kayıtlarında Karlıca Köyü’nün Hamur ilçe merkezine yaklaşık 34 kilometre uzaklıkta olduğu belirtiliyor.

Ağrı merkezden Karlıca Kalesi uzak mı?

Kültür envanterinde Karlıca Köyü’nün Ağrı şehir merkezine yaklaşık 20 kilometre mesafede olduğu bilgisi bulunuyor. Kale köye hakim kayalık alan üzerinde yer alıyor.

Şoşik Kalesi’nde neler var?

Kale içerisinde ayakta kalan odalar, hamam bölümü, blok taş merdivenler, kule kalıntıları, su yapıları, zindan ve Kör Kuyu olarak tanımlanan kaya oyma bölümler ile ayrı bir ibadet alanından söz ediliyor.

Kız Kalesi Şoşik Kalesi’nin içinde mi?

Hayır. Ana Şoşik Kalesi’nin yaklaşık 2 kilometre doğusunda farklı bir tepe üzerinde ikinci bir kale kalıntısı bulunuyor ve halk arasında Kız Kalesi adıyla biliniyor.

Kaynaklar

Ağrı İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı
Hamur Kaymakamlığı
Ağrı Kültür ve Doğa Varlıkları Envanteri

#Ağrı #Hamur #ŞoşikKalesi