Doğubayazıt'ta İshak Paşa Sarayı'na doğru çıkarken manzaraya yalnızca saray gözüyle bakıldığında bölgenin çok daha eski bir hikayesi kolayca gözden kaçabiliyor. Sarayın çevresindeki sarp kayalıklar, eski yerleşim izleri, mağaralar ve kaya içine açılmış mezarlar, buradaki yaşamın İshak Paşa Sarayı'ndan yüzyıllar önce başladığını gösteriyor.

Bu tarih katmanlarının en dikkat çekici parçalarından biri Doğubayazıt Urartu Kalesi.

Eski Beyazıt yerleşiminin bulunduğu alandaki yüksek kayalıklar üzerinde yükselen kale bugün büyük ölçüde harap durumda. İlk bakışta klasik anlamda burçları ve sağlam surlarıyla ayakta duran bir kale bekleyenler farklı bir manzarayla karşılaşıyor. Kayalıkların kendisi savunma sisteminin parçasına dönüşmüş, insan eliyle yapılan bölümler ise yüzyıllar boyunca yaşanan savaşlar, tahribat ve doğal şartlarla önemli ölçüde kaybolmuş.

Yine de geride kalanlar Doğubayazıt'ın geçmişini anlamak için fazlasıyla değerli.

Doğubayazıt Urartu Kalesi nerede?

Urartu Kalesi, Ağrı'nın Doğubayazıt ilçesinde, eski Beyazıt yerleşiminin bulunduğu tarihi alan içerisinde yer alıyor. Resmi turizm kayıtlarında konum Belleburç mevkii olarak belirtiliyor. Kale, sarp ve yüksek kayalıklar üzerine kurulmuş durumda.

Doğubayazıt ilçe merkezinin yaklaşık 5 kilometre doğusundaki bu bölge aynı zamanda İshak Paşa Sarayı, Eski Bayezid Camii, Ahmed-i Hani Türbesi ve eski yerleşimin diğer kalıntılarının bulunduğu geniş tarihi çevrenin bir parçası.

Bu yüzden Urartu Kalesi'ni tek başına haritada işaretlenmiş bağımsız bir yapı olarak düşünmek pek doğru değil.

Burada aslında birbiri üzerine kurulmuş dönemler var.

Bir tarafta Urartu dönemine kadar götürülen kaya mezarları ve savunma izleri bulunuyor. Daha sonraki yüzyıllarda kale kullanılmaya devam ediyor, çevresinde Beyazıt şehri gelişiyor. Osmanlı döneminde bölgenin idari ve ticari önemi artıyor. Ardından İshak Paşa Sarayı aynı coğrafyanın en gösterişli yapısı haline geliyor.

Bugün birkaç yüz metrelik alanda farklı yüzyıllara ait izlerin yan yana görülmesinin nedeni bu.

Kalenin geçmişi gerçekten Urartulara mı uzanıyor?

Kalenin tam olarak hangi tarihte yapıldığı kesin biçimde bilinmiyor.

Resmi kayıtlarda yapının büyük olasılıkla Urartu döneminden kaldığı belirtiliyor. Bu düşüncenin en güçlü dayanaklarından biri kale çevresinde ve kayalık alanda bulunan Urartu kaya mezarları.

Urartu Krallığı, MÖ 9. yüzyıldan itibaren Van Gölü çevresinde güçlenen ve Doğu Anadolu'nun geniş bölümünü kontrol eden önemli devletlerden biriydi. Dağlık coğrafyayı savunmada kullanan Urartular yüksek kayalıklar üzerine kaleler kuruyor, ulaşım ve ticaret yollarını denetleyen noktalara askeri merkezler yerleştiriyordu.

Doğubayazıt'taki konum da böyle bir savunma noktası için oldukça uygun.

Kaleye bakıldığında bunun nedenini anlamak zor değil. Kayalık arazi zaten başlı başına doğal bir sur gibi. Aşağıdaki geçiş yollarının ve ovanın yüksekten görülebilmesi, burayı askeri açıdan güçlü bir noktaya dönüştürüyor.

Kalenin Urartu dönemindeki ilk biçiminin günümüzde tam olarak nasıl olduğu bilinmiyor. Çünkü aynı alan sonraki dönemlerde de kullanılmaya devam etmiş. Her yeni dönem önceki yapıya bir şey eklemiş, bazı bölümleri değiştirmiş veya yeniden inşa etmiş.

Bugün görülen kalıntılar bu yüzden yalnız tek bir dönemin sessiz fotoğrafı değil.

Kayaların arasındaki mezarlar

Urartu Kalesi'nin hikayesinde en ilginç bölümlerden biri kaya mezarları.

Kale çevresinde Urartu dönemine ait olduğu değerlendirilen mezarlar bulunuyor. Bunların arasında sarp kayalık içerisine oyulmuş örnekler de var.

Eski Bayezid Kalesi çevresindeki kayıtlı kaya mezarlarından biri, zeminden yaklaşık 8 metre yüksekte bulunuyor. Kaya içine iki katlı olarak oyulan mezarın her katında bir oda bulunması, burada basit bir gömü alanından daha karmaşık bir mimari uygulamanın kullanıldığını gösteriyor.

Bu mezarlar yalnızca kalenin yaşını anlamaya yardımcı olmuyor.

Aynı zamanda Doğubayazıt'ın tarihinin bugün en fazla bilinen Osmanlı yapılarından çok daha eskiye uzandığını gösteren fiziksel izlerden biri durumunda.

Kalenin içerisinde ayrıca mağaralar, eski mimari kalıntılar, su depoları ve tapınak olduğu değerlendirilen yapı izlerinden söz ediliyor. Eski kaynaklarda kale üç bölüm halinde tanımlanıyor ve orta bölümde mağaralar ile bir mabet kalıntısının bulunduğu belirtiliyor.

Bugün bütün bu yapılar sağlam halde değil. Bazı bölümlerin izlerini arazide seçmek mümkünken bazıları ancak tarihi çevre dikkatli incelendiğinde anlaşılabiliyor.

Eski Beyazıt neden burada kurulmuştu?

Bugünkü Doğubayazıt ile tarihi Beyazıt aynı yerde gelişmedi.

Eski yerleşim kalenin çevresindeki yüksek alanda bulunuyordu. Kalenin savunmaya elverişli konumu ve bölgeden geçen yollar, şehrin burada gelişmesinde etkili oldu.

Beyazıt zaman içinde yalnız yerel bir yerleşim olmaktan çıktı. Doğuya uzanan yollar üzerindeki konumu sayesinde askeri ve ticari açıdan önem kazandı. Resmi ilçe kayıtlarında kalenin Trabzon yolu güzergahındaki bir gümrük merkezi olarak geliştiği belirtiliyor.

Şehir yüzyıllar boyunca farklı hakimiyetler gördü.

Urartuların ardından bölge Perslerden Romalılara, Bizans'tan Selçuklulara ve daha sonraki yerel yönetimlere kadar birçok gücün kontrolüne girdi. Osmanlı döneminde ise Bayezid, doğu sınırına yakın önemli merkezlerden biri haline geldi.

Eski kalenin yapısında farklı dönemlerden onarım ve yapı izlerinin görülmesi de bunun doğal sonucu.

Bir yapının yüzyıllarca kullanılması, onu tek döneme ait olmaktan çıkarıyor.

Doğubayazıt Kalesi tam da böyle bir yer.

İshak Paşa Sarayı ile kale arasındaki bağ

Bugün bölgeye gelen ziyaretçilerin büyük bölümü doğrudan İshak Paşa Sarayı için geliyor. Sarayın görkemli mimarisi doğal olarak ilk dikkati üzerine çekiyor.

Fakat sarayın bulunduğu yeri anlamak için karşısındaki ve çevresindeki kayalıklara da bakmak gerekiyor.

Eski kale ile saray arasında derin bir vadi bulunuyor. Bir tarafta kayalıkların üzerine tutunmuş eski savunma alanı, diğer tarafta çok daha sonraki dönemde inşa edilmiş İshak Paşa Sarayı duruyor.

Bu manzara Doğubayazıt tarihinin belki de en iyi özetlerinden biri.

Urartu dönemine götürülen izler, Orta Çağ boyunca kullanılan kale, eski Beyazıt şehrinin kalıntıları ve Osmanlı döneminin sarayı aynı coğrafyada birbirine bakıyor.

Sadece sarayı ziyaret edip dönüldüğünde bu tarih zincirinin önemli bir kısmı görülmeden bırakılmış oluyor.

Kale neden bu kadar harap?

Urartu Kalesi'nin günümüze oldukça yıpranmış ulaşmasının tek bir nedeni yok.

Bölge uzun tarihi boyunca savaşların ve siyasi mücadelelerin merkezinde kaldı. Kale Orta Çağ'da birçok kez el değiştirdi. Osmanlı döneminde kullanılmaya devam etti ve 19. yüzyıldaki Osmanlı-Rus savaşları sırasında ciddi zarar gördü.

1828, 1855 ve 1877-1878 savaşları eski Beyazıt ve kale çevresinde tahribata yol açtı. Daha sonraki çatışmalar da yerleşimi etkiledi.

Eski seyyahların çizimlerinden, kentin surlarının ve iç kalenin 19. yüzyılın sonlarına kadar çok daha belirgin olduğu anlaşılıyor.

Bugün ise surların büyük bölümü ortadan kalkmış durumda.

Kayaların biçimine göre inşa edilen duvar parçaları, farklı dönemlere ait taş işçiliği, mağaralar ve arazi üzerindeki kalıntılar eski kalenin ne kadar geniş bir kullanım alanına sahip olduğunu hâlâ hissettiriyor.

Urartu Kalesi'nde bugün ne görülebilir?

Buraya giderken tamamen restore edilmiş turistik bir kale beklenmemeli.

Doğubayazıt Urartu Kalesi'nin etkisi daha çok bulunduğu coğrafya ve geride kalan izlerde ortaya çıkıyor.

Sarp kayalıklar, kale duvarlarından kalan parçalar, mağaralar, kaya mezarları ve eski yerleşimin izleri görülebiliyor. Yüksek konumu nedeniyle çevredeki vadi ve ova da farklı bir açıdan izlenebiliyor.

Tarihi alanı gezerken zeminin her yerde düzenlenmiş bir yürüyüş parkuru gibi olmayabileceğini hesaba katmak gerekiyor. Kayalık ve eğimli bölümlerde uygun ayakkabı kullanmak mantıklı.

Kaya mezarları gibi ulaşılması güç yerlere kontrolsüz biçimde çıkmaya çalışmak ise gereksiz risk oluşturabilir. Bazı kalıntıları uzaktan görmek, tarihi yapının üzerine çıkmaya çalışmaktan çok daha doğru.

Burada amaç yalnızca kalenin en yüksek noktasına ulaşmak değil.

Asıl ilginç olan, birkaç adımda tarihin farklı dönemlerini görebilmek.

Aynı gün nasıl gezilebilir?

Doğubayazıt merkezinden tarihi alana çıkan bir ziyaretçi için en mantıklı plan, bölgeyi parçalar halinde değil tek rota şeklinde gezmek.

İshak Paşa Sarayı, Ahmed-i Hani Türbesi, Eski Bayezid Camii, eski yerleşim kalıntıları ve Urartu Kalesi birbirine bağlı bir tarihi çevrenin parçaları.

İshak Paşa Sarayı'na gelip yalnız sarayın kapısından girip çıktıktan sonra merkeze dönmek, buradaki alanın yarısını görmek anlamına geliyor.

Vakit ayrıldığında önce saray gezilebilir, ardından çevredeki eski yerleşim ve kale incelenebilir. Ahmed-i Hani Türbesi de bu rotanın doğal duraklarından biri.

Fotoğraf çekmek isteyenler için kalenin bulunduğu kayalık alan ile sarayın birlikte görülebildiği açılar ayrıca değerli. Burada tek bir anıt değil, yüzyıllar boyunca değişen bir yerleşim manzarası fotoğraflanmış oluyor.

Doğubayazıt'ın görünmeyen tarih katmanı

Ağrı denildiğinde Urartu mirası çoğu zaman Van kadar güçlü biçimde hatırlanmıyor. Oysa Doğubayazıt ve çevresindeki kaleler, kaya mezarları ve arkeolojik izler bölgenin Urartu coğrafyasının önemli parçalarından biri olduğunu gösteriyor.

Doğubayazıt Urartu Kalesi de bunun en görünür örneklerinden.

Belki İshak Paşa Sarayı kadar sağlam değil. Büyük bölümü ayakta değil ve uzaktan bakıldığında ilk anda görkemli bir yapı görüntüsü vermiyor.

Fakat tarih açısından bakınca durum değişiyor.

Bugünkü Doğubayazıt'ın birkaç kilometre ötesinde, sert kayalıkların üzerinde kurulmuş eski bir şehir alanı var. Urartu döneminden izler taşıyor, Orta Çağ boyunca kullanılıyor, Osmanlı döneminde önemini sürdürüyor ve yüzyılların sonunda geriye kaya mezarları, duvar parçaları ve dağın şekline karışmış bir kale bırakıyor.

İshak Paşa Sarayı bu hikayenin en ihtişamlı bölümü olabilir.

Urartu Kalesi ise hikayenin çok daha eski sayfalarını açıyor.

Özet

Doğubayazıt Urartu Kalesi, eski Beyazıt yerleşiminin Belleburç mevkiindeki sarp kayalıkları üzerinde bulunuyor. Yapım tarihi kesin olarak bilinmese de kaya mezarları ve arkeolojik izler kalenin geçmişinin Urartu dönemine kadar uzandığını düşündürüyor. Kale sonraki yüzyıllarda da kullanılmış, savaşlar ve tahribat nedeniyle büyük ölçüde yıkılmış durumda. İshak Paşa Sarayı, Ahmed-i Hani Türbesi ve eski Beyazıt yerleşimiyle birlikte gezildiğinde Doğubayazıt'ın yalnız Osmanlı dönemini değil, çok daha eski tarihini de görmek mümkün.

Sıkça Sorulan Sorular

Doğubayazıt Urartu Kalesi ile Eski Beyazıt Kalesi aynı yer mi?

Kaynaklarda Urartu Kalesi, Bayezid Kalesi ve Eski Beyazıt Kalesi adlarının aynı tarihi alan ve onun farklı dönemlerini anlatırken kullanıldığı görülebiliyor. Bölge yüzyıllarca kullanıldığı için yapı yalnız Urartu dönemine ait tek katmanlı bir kale değil.

Urartu Kalesi İshak Paşa Sarayı'na yakın mı?

Evet. Kale ve eski Beyazıt yerleşimi, İshak Paşa Sarayı'nın bulunduğu tarihi çevrenin içinde yer alıyor. Saray ile kale arasında derin bir vadi bulunuyor.

Kalede Urartu mezarları var mı?

Evet. Kale ve çevresindeki kayalıklarda Urartu dönemine ait olduğu değerlendirilen kaya mezarları bulunuyor. Bunlardan bazıları sarp kaya yüzeylerine oyulmuş durumda.

Kalenin tamamı ayakta mı?

Hayır. Kalenin surlarının ve mimari bölümlerinin önemli kısmı günümüze ulaşmamış durumda. Kayalık arazi üzerindeki duvar parçaları, mağaralar, mezarlar ve çeşitli mimari izler görülebiliyor.

Doğubayazıt merkezinden kaleye nasıl gidilir?

Tarihi alan Doğubayazıt merkezinin yaklaşık 5 kilometre doğusunda bulunuyor. İshak Paşa Sarayı yönüne çıkan güzergah, eski Beyazıt ve kale çevresine ulaşım için kullanılan ana rota.

Urartu Kalesi'ni gezmek için ne kadar zaman ayırmak gerekir?

Sadece kalıntıları görmek kısa sürebilir ancak İshak Paşa Sarayı, Ahmed-i Hani Türbesi ve eski Beyazıt çevresiyle birlikte değerlendirilirse birkaç saat ayırmak daha doğru olur. Tarihi alanın anlamı noktalar birlikte görüldüğünde daha iyi ortaya çıkıyor.

#Ağrı #Doğubayazıt #UrartuKalesi

Kaynaklar

Ağrı İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı
Ağrı Valiliği
Ağrı Kültür ve Doğa Varlıkları Envanteri